Kontra Lipat, 1

Standard

Kontra Lipat, 1

THE RITES OF REMEMBRANCE On the 25th anniversary of the martyrdom of her husband Sen. Benigno “Ninoy” Aquino Jr., former President Cory Aquino and her family (with Sen. Manuel Roxas II, center, and ex-Senate President Franklin Drilon, at right) visit his grave at Manila Memorial Park. They later attend Mass at Don Bosco church in Makati which filled up with three Presidents, government officials, prominent politicians and Cory’s “yellow brigade” of yore. E. Arazas, Inquirer, August 21, 2008

Veinte singko anios a lagip, kas met iti pananglipat.
Adda la ketdi panagbaliktad ti rusok a maaliaw
iti gasat, sungani a parabur ti tarmak.
Maysa a kalbit ti gatilio ket ti magudas
a lasag a maidiaya kadagiti rapas.

Panawen idi dagiti tartaraudi a buteng
ken pannakaallilaw iti baro a tawen,
baro a gimong kas iti baro a balbalatong
ti ina kas iti ama ken aminen a mannibrong!

Maysa a kalbit ti gatilio ket matay amin
a matay, ket ti kakaisuna nga arapaap maidasay.

Piman nga iti semento a ti dara ti maingel
agsayasay. Ngem a ta ti tudo kas iti luluatyo amin
yanudna dagiti selula ti kinamaingel
ket ti sakripisio a biag ket panagungar.

Agosto idi dagiti antigo a panagibaag
iti kalawikiw. Namak man pay iti rabii a kannag
ket agarrap dagiti gundaway:
ulodenda dagiti kontra tapno kadagiti balang
a kinatured ket iti walangwalang
sadiay dagiti ganggantil nga agpatiray-ok
ket uray ti nagan a bukbukod maipasuksok
ayat laeng a maisalakan iti basol a tawid
iti ranggas dagiti mangal-alia a widawid.

Panawen daytoy dagiti aso ken uken ken buaya.
Amin a garit, kolor, maris, ken panaglanglanga.
Biagna ikalasagna, kas iti mannaniw nga agrakaya.
Isuratda pay ketdi dagiti linabag iti barsanga
tapno iti nagan ti dadaulo makapagtamedda.

Kadagiti barukong ket ti sakit ti nakem.
Agkayab dagiti nagbannogan, agtalakias
a mapan kadagiti pumanaw a gameng.
Napigsaak, kuna ti pangulo.
Lukaisanna ti kamisa-chino ket kumablaaw
ti pasindayag kas kadagiti medalia a tanso.
Kulay-ong ti rusok, ket ti pigsa sumarot
iti mata a landok, iti bisked a plastik
ken iti isem a masakit.

Ket agmartsakami kadagiti lanlansangan.
Ibir-itmi amin a rigat, ti panagsaraaw
ti boksit kas pannakawaw ti isip.

Mano pay a bulan manipud iti panangitunda
iti sementerio ti dagensen tapno maallangon
ti buteng, maalaw ti rikna a napaksuyanen?

Adu a kararag ken pakaasi manipud iti daydi
nga Agosto ti pannakaipatli. Iti mapatalakias
ti ari, kunami nga agpagungga ti panagadi
ti maadi-adi a panagbubussog ti matami.
Ngem, a, ta pamkuatan ti sabali manen a dumrigi.

A Solver Agcaoili
Hon, HI
Agosto 21, 2008

Advertisements

2008 Gantimapalang Collantes-Tagalog Essay

Standard

Gantimpalawang Collantes 2008

[Nota bene: Daytoy a salaysay ket nangabak iti maika-2 a puesto iti 2008 Gantimpalang Collantes, segun iti pakaammo ti Komision ti Nailian a Pagsasao. Maited ti premio inton Agosto 29, 2008]


AT ANG TAO AY WIKA, AT ANG WIKA AY TAO

Et verbum caro factum est. At ang wika ay nagsakatawang tao.

Ket ti tao nagbalin a sao. – Santa Biblia

0. Henesis ng Pagninilay-nilay

Kailangan ng pagtatakda: na ang tao ay wika at ang wika ay tao.

Ang asersyon sa kahalagahan ng wika ay hindi lamang pagkilala sa realidad kundi pag-amin sa ontikong relasyon ng tao sa kanyang wika, isang relasyong magkatanikala, di kailan man magkahiwalay, di makapaghihiwalay: walang taong walang wika, at walang wikang walang tao. Walang conditio sine qua non ng ganitong pagtatakda, walang nasa gitna, walang paguurong-sulong sa utak. Kung gayon, ceteris paribus, wika ang tao, at tao ang wika.

Sa duluhan ng mga pagbabaka-baka, sa duluhan ng mga pag-aatubili, sa bawat kanto at panulukan ng mga pagbabaka-bakasali sa relasyon ng tao sa kanyang wika, at ng wika sa tao, isang bagay ang malinaw: na ang tao, sa kanyang pagiging historikal na nilalang, sa kanyang pagiging bahagi ng isang takdang panahon at pook, ay, tulad ng Verbum—na siya ring ‘Logos’, na siya ring ‘Salita’, na siya ring ‘Sao’– ‘nagsakawatang tao’.

At ang wikang nagsakatawang tao ay pumagitna sa kasaysayang pantao.

At sa pagpapamagitan ng wika sa kasaysayang pantao ay nagsilbi ito—at patuloy na nagsisilbi—bilang saksi sa pagbubukadkad ng mga partikular na kasaysayan sa kani-kanilang kahulugan at katotohanan.

Dahil dito, mahalaga ang wika—mahalaga lahat ng mga wika—at ang kahalagahang iyan ng mga wika ay nakaugat sa pangyayari na ang mga wika ay bahagi ng buod at ubod ng identidad.

Kung gayon, mahalaga ang mga wika sapagkat kung wala ang mga wika—kung walang ‘magsasakatawang tao’ sa ating pagbatid sa mundo—hindi posible ang kabatiran sa ano mang anyo nito: kabatiran sa sarili, kabatiran sa iba, kabatiran sa mundo, at higit sa lahat, kabatiran sa kabatiran.

Mahalaga ring linawin na ang kabatiran sa kabatiran—at ang reflexibong kapangyarihang taglay ng wikang pantao—ay ‘palagian-nang’ pinapamagitanan ng wika. Wala nang iba pang pinakamainama na tagapamagitan sa kabila ng kanyang taglay na likas na kalabuan. Bahagi ng kanyang ironiya ay ang kakayahan din nitong gawin malinaw ang napagtanto nitong malabo.

Mahalaga ang wika, kung gayon, sapagkat, ito ang balay ng kaluluwa ng tao, ang balay ng pamayanan pangkultura. Ipagkakait ang balay ng kaluluwa sa tao, ang tao ay magpakalabuy-laboy, magiging bagamundo. Ipagkakait ang balay ng pamayanan, ang buong pamayanan ay madidiskaril, mawawala, magwawala, mangangawala.

Pero madaling sabihin ang mga ito; kayhirap hanapan ng puwang sa disorientadong buhay ng tao.

Mas madaling mawala, magwala, mangawala.

1. Mga Masalimuot sa Usapin sa Paglusaw sa Kahalagahan ng Wika

Hindi ganito kalinaw ang relasyong ng wika sa tao, at ng tao sa wika. Sa kasamaang palad, mangilan-ngilan lamang ng mga wika ang may pribilehiyo sa pagpapahalaga, pagpapaunlad, at pagpapayabong. Mangilan-ngilan ay may prestihiyo a sanhi ng posisyon sa intelektual, akademik, a kultural na buhay ng higit na malaking komunidad. Ilan sa mga ito ang internasyunal na wika ng komersyo at diplomasya. Ilan din dito, sa kasalukuyan, ang tila fetisyistikong pagbibigay ng pagpapahalaga sa mga wikang pambansa sa ngalan ng sentristang idea ng ‘nasyon’ at ‘nasyonalismo’, at sa ngalan ng politikal na agenda sa ‘pambansang kaisahan’, ‘pambansang pag-unlad’, pambansang simbolo’, ‘pambansang diwa’, at ‘pambansang pagkakakilanlan’.

Nangangailangan, kung gayon, ng ibayong pagsusuri sa mga pangyayari na nagdudulot ng paglusaw sa ganitong di matatawaran at mahigpit na ugnayan ng tao at ng kanyang wika.

May mga pangyayari mismo sa kasaysayan pantao na nagsilbing motor ng paglabo sa ating kabatiran sa mga wika—at paglusaw sa katotohanang di maaring talikdan ng tao ang kanyang wika.

Ang ilan sa mga salik ng paglusaw na ito ay: (a) ang pagpapakalat ng kaisipan siyentismo at rasionalismo; (b) ang pagbubuo ng nasyon-estado, at lahat ng mga kaakibat na kaasipan at praktika kaugnay nito; (c) ang pagwawasiwas ng kapangyarihan ng kapitalismo, nasa estado man ang kapital o nasa kamay ng mga mangangalakal; at (d) ang walang riyendang pagsupil ng globalisasyon sa mga karapatang pangkultura, kung kaya ay karapatang pangkamalayan, ng mga indihenoso at etnokultural na mga grupo sa iba’t ibang panig ng mundo. Ang resulta ng mga salik na ito ay ang pagbabandila nga iilang lengguahe, ang pagdadakila sa mga makapangyarihang wika sapagkat instrumento ng mga ito ng imperio kakabit nila, at ang pagbibigay ng armada at puersang pandagat sa mga pambansang wika na, sa kasaysayan, ay naging sanhi rin sa pagsupil sa mga karapatang pantao—mga karapatang pangwika at pangkultura—na pinuprotektahan ng saligang batas ng maraming nasyon-estado at ng mga internasyunal na tratado at tipan.

2. Siyentismo at Rasyunalismo Bilang Panlusaw sa Salik

Ang pamana ng medyibal na kaisipan na nagsimula sa masalimuot na usapin kung ano ang ‘siensiya’ at kung ano ang ‘siyentifiko’ ay dulot ng mapanagumapay na aktitud pangkaisipan at pangkamalayan sa ‘rason’ na nagbunsod sa isang pilosopikal na posisyon na maari nating tawagin na ‘rasyunalismo’. Ang aktitud na ito ay reaksyon sa pangingibabaw ng ‘fide’—ng pananampalataya—bilang balangkas ng pang-unawa sa tao, sa kanyang lipunan, sa kanyang mundo at higit sa lahat, sa kanyang relasyon sa kanyang Manlilikha.

Malaking bahagi ng ganitong intelektuwal—at sa huli ay politikal, na posisyon (a) sa pananagumpay ng Kristiyanismo mula sa persekusyon at opresyon pinagdaanan nito sa naunang yugto ng kasaysayan sa kanluran, (b) sa pagkakaroon ng absolutistang kapangyarihang taglay ng simbahang Katoliko, ng Santo Papa, at nga mga ‘hari’ at ‘prinsipe’ ng naturang simbahan—kapangyarihang nagtatakda kung ano ang tama at mali, kung ano ang naaayon sa ‘turo’ ng pananampalataya, at (c) sa kung ano ang matatanggap na ‘rasyunal’ na kabatiran, isang kabatirang binalangkas mula sa liwanag ng pananampalataya, at ng ‘grasyang banal’ na kakabit nito.

Sa kasaysayan ng mga idea sa kanluran, punum-puno ang ganitong episodo: nga mga dramang sosyal na ang mga aktor ay ang mga nagtataguyod ng absolutistang kapangyarihan at mga segunda klaseng aktor na ang tanging kapangyarihan ay ang kapangyarihan ng bagong kabatiran na nabubuksan sa pamamagitan ng kanilang ibang pagbalangkas kung ano ang ‘siensiya’ at kung ano ang ‘rasyunal’ na instrumento nito. Ang episodo ng pagsupil sa rebolusyong pangsiensiya—at kung gayong, pangkosmolohia din sapagkat binalewala ang naunang balangkas ng kaalamang pangmundo—na sinimulan ni Copernicus at itinuloy ni Galileo—ay isang malinaw na halimbawa ng ganito: kapag hindi angkop ang ‘bagong’ kabatiran sa hulmahan ng unibersal, dogmatiko, at dogmatisadong kaalaman, hindi ito siyentifiko dahil hindi rasyunal, at hindi rasyunal dahil hindi siyentifiko.

Ang isomorfismong pag-iisip na ganito—na tautolohikal din—ang nanaig sa mahabang panahon hanggang sa manaig ang ibang uri ng siyentismo at rasyunalismo sa labas ng hulmahang fideismo, ng hulmahan ng pananampalataya. Masasabi na sa haba ng panahon ng ganitong mapagbansot at nambabansot na pagbabalangkas sa kaalamang pantao—umiral ang kakaibang paglaganap din ng wika ng imperio, na siya ring wika ng Simbahang Katoliko, ang wikang Latin. Mapapansin na kakambal ng mga kaalamang pangkanluran at kapangyarihang taglay ng siyentismo at rasyunalismo at fideismo ng Simbahang Katoliko ang wikang nakapangyayari sapagkat makapangyarihan: ang Latin.

Sa ganitong pagtataya, makikita na ang partikular na wika ay hindi isang neutral na instrumento ng pagbukadkad ng kasaysayan. Bagkus, ito ay isang instrumentong binabaluktot at hinuhulma at pinapasunod ayon sa layon ng may poder—ayon sa mithiin ng may mga balaking mangdomina at managumapay laban sa iba.

Walang wikang walang muwang kung gayon—at sa lahat ng panahon, ay taglay nito ang komplexidad at kumplikasyon ng kairalan, ng pag-iral, ng pagsasaysay, at ng kasaysayan.

May dugo at isinakripisyong buhay sa maraming wika lalo ng nga wika ng makapangyarihan. Sa pagbabasbas ng Simbahang Katoliko sa imperyalistang Espanya at Portugal sa kanilang layong manakop ay ang pagbabasbas gamit ang wika ng kasagraduhan at kabanalan—na nagwaging wika ng imperio —at ang dokumento ng opresyong naganap sa kasaysayan ng pagsakop sa mga di-sibilisado at di-binayagang lupain ay nasusulat sa wika ng imperyalista at kolonialistang panginoon.

Wika ang nagwarak sa maraming kaisipan—at wika rin ang nagbigay puwang sa pagkakatuto na ang pangyayaring ganito ay hindi naaayon sa kahingian ng katarungan sa ano mang anggulo, sa alin mang paraan ng pagsipat. Ang tanong ay ito: sino ang gumagamit sa wika at sa anong layon ito ginagamit? Para kanino ba ang mapagpalayang basbas at angkin ng wika ng tao?

Mahabang kalbaryo ang pinagdaanan ng mga kolonisado at nasakop na mga komunidad—na karamihan ay lehitimong mga ‘bansa/banwa/pagilian’ sa pagpapakahulugan nitong pangkultura.

Marami sa proseso mismo ng pagsakop ang opisial na pagkakait sa mga nasakop ng kanilang wika at kultura—ang pinakatiyak na paraan upang makakaseguro ang manakop sa kanyang pagsakop, hindi lamang sa literal na lupain ng mga sinakop kundi ang mas delikado—at mas masaklap pa rito: ang pagsakop sa kaisipan at kamalayan ng mga sinakop sa pamamagitan ng pagsira sa pagpapahalaga sa kanilang wika bilang puntodebista nila sa kanilang sarili at sa mundo, hanggang sa bandang huli ay di na kayang pag-ibahin ang sinakop ang kanyang aping kalagayan at ang mapang-aping paraan ng kanyang mananakop, at sa wika ng pagsakop, ay naroroon na lamang ang makapangyarihan politika ng lengguahe ng mapagpanggap na pagmamahal na lengguahe ng mananakop. Testigo ang napakaraming kasaysayan ng pagsakop ng ganito—hanggang sa ang wikang katutubo ng mga sinakop ay maibabaon sa limot, kukutyain, mawawalan ng pagpapahalaga, mamaliitin, at lahat ng mga ito ay nangyayari sapagkat ang wika ng sinakop ay hindi na nagsisilbing tagapamagitan sa mundo—sa pagsipat sa kung ano ang totoo at mahalaga kundi sors ng kahihiyan.

Mananaig at magtatagumpay ang imperio.

Mananaig at magtatagumpay ang kolonisador.

At ang maliliit na butil ng imperio ay maipupunla sa sinapupunan ng mga nagbibinhing kaisipan.

At ang kolonisador ay magsasakatawang-katutubo at natibo.

At sa bandang huli: walang kuwenta ang sariling wika.

3. Ang Maliit na Imperio at Neokolonial na Panginoon sa Nasyon-Estado

Sabihin natin na isang pag-unlad mismo ang pagbubuo ng nasyon-estado, na isang pag-unlad din sa kasaysayan ng kanlurang kaisipan.

Sa simula ay walang nasyon; sa simula ay walang estado.

Sa simula ay mga pamayanang nagsasarili, nagsasalita ng kanilang sariling wika, at nangabubuhay ayon sa rekisito at exihensia ng pag-iral sa pang-araw-araw.

Sa simula ay ang sistemang pangkaalamang taglay ng mga wika ng mga pamayanang pre-nasyon at pre-estado—sistemang pangkabatiran na sintesis ng matalas na pag-iisip at masinop na pagtatagpi-tagpi ng mga magkakaugnay na mga bagay-bagay na nagpapapayaman sa pagkakaintindi sa buhay pansarili at buhay komunal.

Kung kaya: wala pa ang nasyon-estado sa hinagap—wala pa ito sa hiraya—ay naroroon na ang mga indihenosong pamayanan na kabilang sa mga ito ang may maunlad na istrukturang panlipunan.

Ang paglikha at imbensyon ng nasyon-estado simula sa karanasang Europeo ay isang artifisyal na karanasan na bunga ng politikal na rekisito ng pagbabago ng mga politikal, ekonomik, at kultural na relasyon sa lugar na iyon ng mundo.

Subalit sa kabila ng pagtatatag ng estado—at ang tagumpay na nakamit sa gawaing ito—nariyan ang signos ng opresyon, ang mantsa ng dugo, at ang naratibo ng karahasan. Isang halimbawa rito ay ang daan-taong pagpapanatili sa ‘pambansang’ simbolo ng Francia—ang Franses. Sa tala ng kasaysayan ng Francia na hindi alam ng nakararaming tao ay ang mapait at mapaklang pangyayari na sa pagtatatag ng pambansang wikang Franses ay isang Corsican, at kung gayon ay di Frances, ang may pakana, upang mapagtakpan ang kanyang hindi pagiging Frances at maitampok ang kanyang pagiging emperador. Sa ngalan ng nasyon-estado na Francia, ipapalaganap niya ang baluktuting nosyon ng Frances bilang ‘pambansang wika’ at sa kabilang dako ay mailagay sa alanganin, sa bingit-ng-kamatayan, at sa gilid-gilid kung hindi man pagkutya, ang lampas pitumpo pang lengguahe ng Francia.

Sa karanasan ng pagtatatag ng nasyon-estado ng Espanya mula sa kanyang karanasan bilang imperyo, na noong ika-16 na dantaon ay walang kapantay maliban sa Portugal, ipinilit ang isang uri ng wika, ang Espanyol, na maging isang ‘pambansang’ wika. Sa pagsasakatuparan ng ganitong adhikain, ang iba pang malalaking wika—mga lingua franca sa iba pang bahagi ng Espanya tulad ng Catalan, Andalusia, at Basque—ay nailagay sa peligro. Walang pribilehiyo at entituladong ibinibigay sa iba pang wika maliban sa Espanyol—at tulad sa Filipinas, mayroong palihim na pagbabalewala sa iba pang mga wika maliban kung ito ay Ingles o Tagalog. Ang layon sa pagtatatag ng ‘pambansang wika’ ay dalisay—malinis sa malinis, sapagkat kailangan ding maitatag ang ‘nasyon’, kailangan ding mabuo ang ‘nasyonalismo’, at kailangan din ang komunikasyon.

Subalit maling-mali ang kaparaanan sapagkat upang maipatupad ang mga naturang layon ay himihingi naman ito ng kamatayan—o kung hindi man, ay pag-uurong imbes na pagsusulong.

At ang pag-uurong na ito ay may kakambal na kataksilan: ang paglimot sa sariling wika, ang pagsipat dito bilang di mahalagang salik ng pagkatao at pagkasino, at ang kawalan ng importansiya nito sa buhay ng mamamayan.

Sa frente, kung gayon, ng pagsasagawa ng kabansaan, ang kahingiang ‘pambansang’ wika sa katotohanang multilingual ang nasyon-estado ay nangangailangan ng asintadong pagtitimbang-timbang sa epekto nito sa mamamayan.

Ang pagbibigay ng citizenship sa isang wika ay di gawaing makatarungan kung ang duluhan nito ay ang pag-eetsapwera sa iba pang mga wika ng multilingual na nasyon-estado. Ang di kritikal at di mapagkalingang pagpapasya tungkol sa palagiang pangunguna ng nasyon-estado sa lahat ng mga karapatang pantao kasama ang batayang karapatan sa sariling wika at sariling kultura ay nangangailangan ng ibayong pagsusuri, at ng kritikal na pagtataya sang-ayon sa rekisito ng demokrasya at hustisya.

Totoo ngang importante ang imahinasyon sa nasyon-estado—sa imahinasyon ay ang unang ontolohikal na realidad ng isang dakilang pangarap sa kabansaan. Subalit hindi kinakailangang iisa lamang ang wika ng nasyon-estado sa hirayang polikal; ang imahinasyon ng nasyon-estado na nauuwi lamang sa iisang wika ay di natutugunan ang hamon ng multilingualismo at multikulturalismo. Kung gayon, obligasyon pangdemokrasya at panghustisya—at kung gayon ay obligasyong moral—ng nasyon-estado ang pagkilala sa iba pang wika ng kanyang nasasakupan kung ibig nitong maging tapat sa tipan sa kabansaan. Hindi maaari na ang pagpipipribilehiyo ay sa iisa or iilang wika lamang kahit nagpasya na ang isang nasyon-estado na magiging isa siyang nasyon-estado at nangangailangan ito ng wikang pambansa. Ang tipan sa demokrasya, ang tipan sa hustisya, at ang tipan sa pagkilala sa karapatang pantao ay mga parametrong di maitatatwa ng kontratang panlipunan, tulad ng pagbibigay sa mga mamamayan ng karapatang pag-aaklas—ng pagbabalikwas—kung ang kanilang karapatan at kung ang kahingian ng hustisya at demokrasya ay hindi isinaalang-alang. Ang kalkulus ng politikal na interest ng nasyon-estado para sa iisang wika lamang upang maisakatuparan ang ‘pambansang’ komunikasyon at ‘pambansang’ diskurso ay isang ilusyon lamang kung hindi ito nakabatay sa mga batayang karapatan ng mga virtual na signatori sa panlipunang kontrata—ang pinakahuling taumbayan na may sariling wikang kaiba sa wika ng sentro.

Sa paglaganap ng politikal na konsepto ng nasyon-estado mula sa kanyang mga ugat noong ika-16 na dantaon hanggang sa magiging piho ito noong ika-18 dantaon sa pagtatag ng nasyon-estado ng Inglatera, ng Alemanya, ng Espanya, at ng Francia—pawang mga halimbawa ng malagahum na pagsasapraktika ng ‘pambansang’ wika—nangibabaw ang estado at nawala ang nasyon, o sa ibang salita, nangawala ang mga nasyon sa mga bagong tatag na nasyon-estado. Nanaig ang estado at tuluyang pinipi ang mga tinig ng ibang mamamayang ‘ginawang iba’ sanhi ng bagong politikal na realidad. Isa lamang ang maaaring piliin ng mga mamamayang ganito: sumunod alinsunod sa kahingian ng linguistikong inhustisiya o dili kaya ay tuluyan nang mabura sa politikal na mapa ng bagitong nasyon-estado. Sa madaling salita, ang Corsican na tulad ni Napoleon Bonaparte ay kinakailangan mag-akto bilang mamamayan ng Francia, at kahingian ng kanyang pagsasadula ng kanyang pagiging mamamayan ang kanyang pagsasalita ng Frances at hindi Corsican, na isang dialekto ng Italiano.

Sa pagsasadula ng pagiging mamamayan ng maraming citizen sa nasyon-estado, paulit-ulit ang pagpapanggap tulad ng matagumpay na pagpapanggap ni Napoleon. Hanggang sa ngayon, ang mga maliliit na Napoleon ay nasa siwang ng ating mga politikal na buhay, sa Filipinas man o sa ibang bayan.

4. Ang Pagwasiwas ng Kapangyarihan ng Kapital at ang Dominasion ng Ibang Wika sa Ibang Wika

Tulad ng kapangyarihang kakabit ng pananakop sa mga pisikal na lupain at mga di-kitang lupain ng kaisipan at mga mundong taglay ng kamalayan ng mga mamamayang sinakop, at pagsulong ng modo ng produksyon sa ekonomiya mula sa pyudal na paraan patungo sa kapitalismo na sinindihan ng industrialisasyon ng mga maunlad na mga bansa simula noong ika-19 na dantaon, ang kapangyarihan ng puhunan na nasa kamay ng iilang kapitalistang elit ay kakambal ng mga wikang kanila.

Madaling makita ito—at sa kontemporaryong panahon, ang pinakaultimong halimbawa nito ay ang patuloy na pamamayagpag ng mga wika ng mga kasangkot sa G-7 o ng Grupong 7: Aleman sa Alemanya, Ingles sa Britanya, Niponggo sa Hapon, Ingles sa Estados Unidos, Ingles at Frances sa Canada, Frances sa Francia, at Italiano sa Italia. Dito, hindi dami ng nagsasalita ang sukatan ng kapangyarihang taglay ng mga wika sa G-7 kundi ang kapangyarihan ng kanilang industrialisadong ekonomiya. Sa pito, litaw ang pangingibabaw ng Ingles sa kapangyarihan nito sa tatlong bansa—at ito ang nagsisilbing parametro kung bakit sa ngayon, ang buong mundo ay tila nagkukumahog na matuto sa Ingles. Ang mantra ng edukasyon sa lengguahe, magpahangga ngayon, ay ang pagiging bihasa sa alin man sa mga wika sa G-7 lalo na sa Ingles. Sa mga bansang kolonisado ang sistema ng edukasyon at kamalayan, nagsisilbi pang sukatan ng kakayahan ng pagiging bihasa sa Ingles.

Una na rito ang Filipinas, na magpahangga ngayon ay lito pa sa kanyang angking bendisyon—ang kanyang kayamanan sa dibersidad ng kanyang mga wika.

Lito ang Filipinas kung papaano niya gagamitin ang yamang ito—kung papaano niya gagawing puhunan ang bendisyong kanyang-kanya. Imbes na tingnan ito bilang basbas ng buhay, tinitingnan ng Filipinas ang dibersidad ng kanyang mga wika bilang liability.

Pareho ang landas na tinatahak ng puhunan at wika: kung sino ang may puhuhan, siya ang may kapangyarihang magtakda kung ano ang wikang iiral.

Sapagkat ang puhunan sa Filipinas ay nasa kamay ng kapitalistang elit, o ng uring transnasyunal na namumuhunan na madalas ay nagsasalita ng Ingles, lohikal lamang, sa lahat ng mga illohikalidad ng di makatarungang lipunan, na ang itatakda—at iwawasiwas na wika ng nakapangyayari at wika ng ekonomiya—ay Ingles.

Ang pagsulpot ng mga call center—ang lahat ng uri ng offshore services mula sa mga bansang nagsasalita ng Ingles—ang pinakakongretong prueba ng ganitong pagpapalagay. Ang pagsasanay sa mga narses at therapist hindi lamang sa kakayahang medikal at paramedikal kundi sa wikang Ingles ay dagdag na patotoo ng pagkakambal ng puhunan at wika. Hangga’t ang Filipinas ay walang kakayahan mamuhunan, hindi kailan man mangyayari ang pagpapalagap ng mga wika sa bansang ito maliban kung mayroon pagbabago sa mga aktitud ng mga kasangkot sa kultural na buhay ng bansa. Sabihin mang mahalaga lahat ng mga wika—at walang wika ang walang puwang sa ating mga pamayanan—kung sa araw-araw na pagsasapraktika ay binabaha tayo ng mga simbolo taliwas sa kung ano ang nararapat, matitinag ang isip hanggang sa darating ang panghihina at susuko sa kapangyarihan ng makapangyarihang wika. Ang ganitong realistikong pagsipat sa wika at ang ugnayan nito sa puhunan ay nang-uuntog sa atin—at nagpapaalaala sa mapaklang nagaganap sa realidad. Subalit kailangan bansagan ang ganitong signos, pangalanan kahit mapait at masaklap, at mula dito ay maghanap ng kaukulang tugon sa mga tanong.

O remedyo sa inhustisya sa wika.

5. Ang Walang Pakundangan Paninira ng Globalisasyon sa Partikularidad ng Pagkatao

Ang wika natin, ang wika ng bayan, ang wikang Filipino, ang wika ng mundo—lahat ng mga ito ay mahalaga.

Walang eetsapwerahin, walang inietsapwera.

Subalit sa kapangyarihang taglay ng globalisyon at ang mapangwarak nitong bunga sa mga pamayanan sa iba’t ibang panig ng mundo, makikita natin ang kabalintunaan, hindi pangungusap tungkol sa kahalagahan ng mga wika kundi ang mapanirang dulo ng globalisadong utak.

Kung ang globalisasyon bilang proseso ay extension ng irasyunal na lohika ng mga nasyon-estadong industrialisado at makapangyarihan, kinakailangan nating aminin na sa labanang pangkultura, ngayon pa lamang, ay kailangan na nating magbalikwas at umalagwa. Ang kairalan ng mga maliliit na wika ay nakasalalay na lamang sa sentimyento ng mga ispiker—o ng mga linguist na mawawalan ng erya ng pagpapakadalubhasaan. Sa globalisadong modo ng produksyong ekonomik, kapag kumurap ang makapangyarihang bansa, kukurap din ang mga maliliit; kapag humatsing ang Estados Unidos,hahatsing ang lahat; at kapag magkakamot ng Hapon, magkakamot ang lahat kahit wala nama kakamutin. Ang reflex na reaksyon na ganito ay sanhi ng kaisahan ng isip sa kagandahang loob ng globalisasyon, at sino mang kokontra ay walang puwang sa globalisadong kalakaran ng buhay.

Ang problema sa globalisayon ay kung papaano nito bibigyan ng espasyo ang walang kapangyarihan wika—at walang kapangyarihan sapagkat wala itong puwang sa ekonomikong balangkas ng kanyang pamayanan.

Ang problema sa globalisasyon ay kung papaano nito bibigyang puwang ang dibersidad na tunay na realidad sa buong mundo—at sa Filipinas din.

Ang problema sa globalisasyon ay kung papaano nito iakma ang kahingian ng global na wika sa wika ng mga nasyon-estado, at sa mga wika sa loob ng mga nasyon-estado, tulad ng problemang taglay ng wikang pambansa ng isang nasyon-estado.

Ang problema sa globalisasyon ay kung papaano pagtatagpuin ang katotohanan na lahat ng mga wika ay mahalaga sa kabila ng pagiging mahalaga rin ng wika ng mundo at ng wika ng bansa.

Ang problema sa globalisasyon ay kung papaano igagalang ang mga wikang pampamayanan samantalang tinuturuan din ang mga mamamayan sa mga pamayanang kultural ng birtud ng kanilang pagsapi sa higit na malaking pamayanan.

Tulad ng mga naunang tensyon sa kasaysayan ng mga wika ng tao, nananatiling malaking tanong ang kahalagahan ng wika at ang pagsasapraktika sa pagbibigay pagpapahalaga sa mga wikang ito.

Hindi sapat ang retorikang ampaw—ang kailangan ay ang retorikang may kakayahang magsagawa ng pagpapatotoo sa pagpapahalaga, hindi lamang sa mga takdang panahon ng buwan ng mga wika kundi higit sa lahat sa pang-araw-araw na buhay ng mga pamayanang tagapag-ingat ng mga wika.

Ang pagdakila sa global na wika at ang pagsasapedestal sa wikang pambansa ay kinakailangan suriin—at ang pagsusuri ay kinakailangan magmumula sa isang realisasyon na ang wika ay tao, at ang tao ay wika—at kahit kailan ay di maaaring paghiwalayin ang mga ito.

Tulad ng hindi maaring paghihiwalay ng taong Aleman sa kanyang wikang Aleman.

Tulad ng hindi maaring paghihiwalay ng taong Amerikano sa kanyang Ingles.

Tulad ng hindi maaring paghihiwalay ng taong Filipino sa kanyang wikang pambansa—at higit lalo sa wika ng kanyang pamayanang kultural.

Ang kairalan ng tao ay historikal—at linguistik. Lahat ng kairalan pantao ay pinapapamagitanan ng wika. Sa wika ang henesis ng kairalan at pagkasino, sa wika din ang apokalipsis.

Napagtatanto ang kairalang iyan sa pamamagitan ng mga kategorya ng kanyang historikal na karanasan, mga kategorya ng kanyang panahon, ng kanyang pook, ng kanyang pagkasino.

Ang hamon sa globalisasyon—at sa globalisadong pag-iisip—ay kung papaano nito luluwagan ang makitid nitongturnilyo ng pang-unawa na lampas sa kanyang mga makipot na pader.

6. Pangwakas: Kung Bakit Di Maitatatwa ang Kahalagahan ng Mga Wika

Ang mga pilosopo ng wika—at lahat ng nagmumuni-muni tungkol sa wika mula panahon ng antigo magpahangga ngayon–ay sama-sama sa pagtanggap ng batayang dalumat sa wika bilang balay ng pagkatao, bilang tahanan ng espiritu. Sa pananahan ng kaluluwa ng tao at ng mga komunidad sa wika, naroon na nananahan din ang katiwasayan ng isip, ang kapayapaan ng puso. Dito sa tahanang ito ay ang mga familyar at mga muhon na makakatulong sa pagmamapa sa karanasang mahalaga—at mahalaga sapagkat sinasalamin ang pagkasino, ang mga naisi, ang mga pangarapin sa mabuting buhay, sa kaaya-ayang buhay hindi lamang para sa sarili kundi sa lahat na nananahan sa wika na nagbibigay ng durungawan upang masipat ang realidad sa paraang punumpuno ng pagsusuri at pangako, pag-analisa at pag-asa, at pag-ako at pagbalikwas upang muli at muli ay mangarap ng mabuti at matiwasay na buhay.

Lahat ng mga ito ay nagagawa natin dahil sa wika: pinapamagitan nito ang distansiya ng ating mga layon at ang ating danas.

Mahalaga ang lahat ng ating mga wika: binubuksan ng mga ito ang saradong pagsipat sa mundo at karanasan sa isang siklo ng walang katapusang pagsasara at pagbubukas.

-30-

Mga Referens

Anderson, B. (1991) Imagined Communities: Reflections on the Origins and

Spread of Nationalism. Verso.

Danesi, M. and P. Perron (1999) Analyzing Cultures. Indiana U Press.

Gellner, E. (2006) Nations and Nationalism. Blackwell.

Mongia, P., ed. (1996) Contemporary Postcolonial Theory. Arnold.

Petracca, M. and M. Sorapure (1998) Common Culture. Prentice-Hall.

Pertierra, R. and E. F. Ugarte, eds. (1994) Cultures and Texts: Representations

of Philippine Society. U of the Philippines Press.

Ranciere, J. (2003). Ed. and intro by A. Parker. The Philosopher and His Poor.

Duke UP.

Said, E. (1993) Culture and Imperialism. Alfed A. Knopt.

Salazar, Z. (1996) “Ukol sa wika at kulturang Pilipino,” sa P. Constantino at M.

Atienza, eds. Wika at Lipunan. U of the Philippines Press.

Shor, I. and P. Freire (1987) A Pedagogy for Liberation. Bergin and Garvey.

Silverman, H., ed. (1990) Postmodernism Philosophy and the Arts. Routledge.

Smith, L. T. (2006) Decolonizing Methodologies: Research and Indigenous

Peoples, U of Otago Press.

Tinio, R. (1990) A Matter of Language: Where English Fails. U of the

Philippines Press.

Willis, P. (1990) Common Culture. Westview Press.

Panagpagungga

Standard

Rampaging Moro Islamic Liberation Front (MILF) rebels killed 33 people, including an Army lieutenant colonel, and wounded several others after coordinated attacks in five towns in Lanao del Norte and in Maasim, Sarangani yesterday morning. R. Pareno ken J. Unson, Philippine Star, Aug 19/08

Ita ti aldaw ti baro a kanibusanan dagiti lua.

Iti Lanao del Norte ken Sarangani

ti entablado ti saning-i:  ti apit ken patay

nabang-i! Tallupulo, uppat a pulo, limapulo

bilangem dagiti bangkay dagiti taeng

kas kadagiti bangkay ni ayat.  Aldaw  ketdi

ti tapok kas iti dapo ket dagitoy a rurog

ti rugso idulintayo iti Maasim kas immassayag

a minatay ti kappia. Mano pay a rinnupak

mano pay nga apro ti  mayatang iti gera

tapno agsardeng nga  agiriag ti salaksak?

Anansata ta itartarayanda manen dagiti lua

a mabati kadagiti agdan. Wenno ti anniniwan

kadagiti sarusar a nilagdaan dagiti kari ti agsapa.

Adda kettang iti panagbagkat iti tampong

uray no nalag-an ti askaw dagiti soldadoti turay

uray no bagkatenda dagiti babantot a siisem.

Agiwaragawag dagiti pul-oy a mababain

iti inana ngem awan ridep iti panagbusi ti karbin.

Kasano nga  idasarmo ti nagawangan a bala

iti agkiraos a boksit ti ulila nga ubing?

Piman ta iti agkamata a gasat ket sadiay ti mukat

a mangkortina iti adu pay a dagensen.

Din no kua masirpat nga insegida.

Kas iti allawig sumangpet a di mapakpakadaan

Ikanawa dagiti buteng iti adu pay a barengbareng.

Honolulu, HI

Agosto 19/08

Bakwit

Standard

Maulit manen ti pakasaritaan.

Iti Mindanao, ken kadagiti aminen a sulinek

ti ili, ken ti kanalbuong a pammigat.

Didigra iti latok kas iti kaldero ken pinggan

bumalay daytoy nga agalinsaed iti panunot

iti panagbalkot kadagiti buteng nga awanan nagan.

Kasano a panawam ti nakaikalian ti kadkadua

nakaisab-itan amin a naipantok nga ar-araw

nga iti maysa nga aldaw ket dumteng ti punsion:

salaan ti apit kas iti panangsala iti ragsak

a makiandingay iti labon.

Ngem ita, ania ti kuna dagiti madistierro

a nakem, dagiti mannalon nga iti langit

agsukay kadagiti pasugnod?

Kasano a binsabinsaem ti sagut a pannakatay

iti ngudo ti paltog? Nasabrak dagiti kanion

ken dusaenda dagiti di nagbasol.

Maintar-intar itatta dagiti essem:

dagiti ubbing iti panagar-arrokattot

iti tagainep a buslon, kas iti padaya

a pangpatalakias iti di katataoan

agapodiosporsanto a kankanayon

a sukal ti mangmangkik nga agapon.

Iti sabali a bangir, matdatayo nga agbuybuya:

adayotayo iti segga dagiti peggad

agsanantektayo a kas pannakipagrikna

iti nakakaasi a biag dagiti kuton a mapadisi.

Saan a bale dagiti tao ta nabayagdan

a bala kadagiti dangadang a naikari.

i

Ar-arak ti Pitaka

Standard

Ar-Arak ti Pitaka

(Ken Manang Perlita Sadorra, gapu iti panangikusayna iti maysa a veinte doliar a namkuatak a nakakita iti maysa pay a veinte; kasta met ken Manang Nora Cabico iti panangel-ellekna iti pasamak a namkuatanna met a nagragragsak.)

Sikkaruden ti kakaen ti veinte doliar.
Buyoganna daytoy ti ray-a ti panagawid
a nagabay. Maysa pay a sikkarud
ket alaek ti agbalaw iti ayab ti pirak.

Rabii a nasipnget ti panagsisina,
iti kaltaang dagiti panaguray.
Isu a gangdandiong ti napagsasaritaan iti udina,
kontra kadagiti maiburayray a diamante
iti ramay kas iti piditpidit a ngem ta
di met makaanay ti adda iti sakibot.
Isu a paggaayatanmi lattan a dakamaten
ti kuarta a mapukaw wenno yapyap
a biroken kadagiti narigat nga aldaw.

Adu a katawa ken lagip kalpasan
ti ummong iti maulit-ulit a panaggugumil
dagiti nakem ken saet. Mannurattayo
amin iti puli, kunami, ket namak pay no malipatan
ti nagan wenno dagiti dagensen
nga adda kadagiti ngudo ti bolpen
wenno kadagiti malmalday a blangko a papel
wenno dagiti iliw a kadatayo, kunami,
nagtalakiasda met, nagbirok iti pagapunan
kadagiti ballasiw ti agsipnget, kas iti agsapa
nga ipasngay dagiti ansisit iti isip
aglalo no kamkamaten ti pateg ti pirak
kadagiti pigsa a mapukaw
iti panagilako iti kired.

Ania daytoy, kunam, kakami .

Ikugtarmo ti nalukot a papel,
kaduam ti silaw a kuridepdep.

Pidutek amin a gundaway, kas iti naimbag a gasat
uray iti sango ti kamposanto a mangtantannawag
kadagiti tartaraudi a paggaak: agkubbuak a sireregget.

Unnaak dagiti amin a mayat nga umuna
ket ti bugbugtong a veinte doliar
agayab iti maysa pay a kadua
iti anniwan ti rabii a nagabay.

Pidutek ti doliar, ket malagipko
dagiti amin nga aldaw ken rabii
a panagindeg iti Los Angeles.

Sadiay a nagkamkamatak iti naimbag a gasat
manipud kadagiti kusing a mangkablaaw kaniak
no kasta a darupendak dagiti panagbabawi
iti panagkalkallautang. Ngem ita, asawaak
ti katawa ti maysa pay a kakaen, kas iti katawa
ti nangkusay iti nalukot a pirak.

Papel laeng a di ikankano, ay-ayam iti panangipato.

Ngem siak, pidutek amin, uray ti kaudian a kusing
iti man bayakabak iti agpatnag a pannakigasanggasat
wenno iti pakauna dagiti tektek ti saltek.

Mamintallo ti signos, a sinungbatak
iti namintallo met iti kayo a bangko
ti kakaen dagiti bumalay a panggep:
lagip dagitoy amin iti panangbasangbay
ti umis-isem a bigat iti Waipahu
dagiti nabunganto koma a tagtagainep.

Asawaak ti katawa dagiti dua a kakaen,
ket maysa a veinte doliar ti idulinko
iti sulinek ti pitaka nga addaan lupos ti uleg.

Halic Conference, Men’s Studies 1

Standard

Remaking ‘Manhood’ and Re-imagining ‘Masculinity’

In Philippine Films

Aurelio S. Agcaoili, Ph.D.

University of Hawai’i

Paper (abridged version) presented at the 2008 Conference on Gender Trouble in Modern/Post Modern Literature and Art, Halic University, Istanbul, Turkey, April 17-18 2008.

There is gender trouble—in particular, male gender trouble—in Philippine cinema, whether this cinema is produced in the Philippines or in the diaspora. That trouble needs fixing in the form of remaking the prevailing and oppressive notion of manhood and re-imagining a liberating conceptualization of masculinity so that every Filipino man, following the prescription of Lee in At My Father’s Wedding, would be freed from the idealized and imprisoning Marlboro Man. In this way “a new masculinity” (1991:170) could be inaugurated. Lee’s clarion call, of course, is not a voice in the wilderness as more and more Filipino men are beginning to see the impotent trap of the old forms and paradigms of masculinity that they inherited. Popular cultural forms in the Philippines such as the cinema are potent carriers of both the old and the new paradigms. While these forms serve as a dubious medium for the insistence of the need to maintain the status quo, at the same time they provide a productive venue for articulating the silences of an oppressed, repressed, and suppressed male public. Of late, various cinematic expressions have plumbed the depths of the issue of male gender trouble and have posed challenges to this perennial contest of wills between stability and openness in the gender and sexuality question, and between tradition and the need for freedom in sexual expression and sexual identity affirmation. Many Philippine films have subtly provided an alternative view to the issues of masculinity and manhood by rendering the old definitions as obsolete and irrelevant, and by offering a new way to approach the complex issues of male-to-male relationships. While such cinematic representations are opaque at times, there are discursive clues such that the essentially conflicted and contradictory constructions of gender and sexuality are now being cross-examined, the age-old formulation of manhood contested, and the practices and performances of masculinity critically examined. Juxtaposed against the archival studies on the ‘male Philippine experience’ prior to the colonization experience of the Philippines in 1521/1565 when such an experience did not have the stamp of absolutism in patriarchy, authoritarianism in the official definition of sexual morality, and absurdity in moral dogmatism courtesy of the country’s four centuries of colonial experience under three colonizers, when the question of ‘male’, ‘manhood’, and ‘masculinity’—and sexuality and gender in general—were secondary to the question of what is human, we see here a heuristics of masculinity and manhood that is pre- and post-colonial as opposed to the colonial, traditional as opposed to the current need to catch up with the demands of the just and the good life for all people. This paper argues that models of ‘Filipino manhood’ and ‘Filipino masculinity’ are now shifting and unstable—and that this shiftiness and instability are fertile grounds for a new kind of discourse, and thus, for the struggle for a real, honest-to-goodness human liberation. The various contemporary expressions of Philippines popular culture can no longer completely and logically explain the current concerns, questions, and experiences of Filipino men whether they are in the Philippines or in the diaspora. The models inherited from—and as a result of—the country’s colonial experience can no longer satisfactorily account a more liberating view of gender, sex, and sexuality. And despite the entrenchment of Philippine cinema in the culture industry, many contemporary films have provided an alternative view for the remaking of manhood and the re-imagining of masculinity. This view poses a direct challenge to the institutionalization of repressive models of ‘manhood’ and ‘masculinity’ as carryover constructs of the country’s colonial experience. Today’s Philippine films remain a bundle of contradictions, true, but the same cultural products have begun to question whether such Western models particularly those premised upon patriarchal, ‘macho’, and Judeo-Christian thinking—and, to say the least, capitalist concepts of rugged individualism and profiteering—serve the purpose of opening up the argument for the possibility of ‘manhood’ and ‘masculinity’ that does not valorize the entitlements of men to the goods of social life but instead levels off all the rights of people in accord with a more egalitarian view of social relations and sexual identities. The tentative forms of questioning by the select films demonstrate the need to rethink of the currently received definitions and performances of manhood and masculinity; this questioning has also become the impetus for what is understood as a form of ‘remaking’ the very notion of manhood itself, and the urgency of ‘re-imagining’ masculinity, with that remaking and re-imagination essentially an act of revisiting and rethinking of sex, sexuality, and gender as not static constructs but fluid and dynamic expressions of personhood and identity. In effect, the films in question provide a template for a discourse on the need to look at Filipino men’s ‘selves’ and ‘identities’ and situate such a way of seeing from a refracted form of critical reflection afforded by contemporary popular cultural expressions.

The Films in Question/The Films Questioning the Concepts of Manhood and Masculinity

Scorpio Nights (1999) is a story of desire gone wild, with the main character, Andrew, a college physics teacher obsessed with a young student, Valerie—his student—whom he woos successfully. Pretty soon, the college finds this out, and Andrew is helpless, but obsessively pursues Valerie until he meets his violent death in the hands of the people, dying in a heap of garbage. It is as well a story of sexual conquest—and failure—as is a story of love gone wild, of passion and ecstasy at their peak. It is art and eros, thanatus and resurrection, eros and death. It is intimacy as its height and at its lowest, navigating both extremes and inviting the scorn of Catholic women, with sexual prowess exhibited for consumption. Ang Bangkero/The Boatman (1984) is the story of Felipe, originally a boatman who plied his trade in one rural town, and catering to tourists on the lookout for sexual encounters and trysts with brown men, ‘exoticized’ and ‘eroticized’ for their looks and for the kind of sexual service they could give to those who can afford to pay. He moves to the big city to become a ‘torero,’ a partner in a live sex show, and falls in love with another female sexual partner, Gigi. In the meantime, an American woman keeps him for his sexual services. Soon her boyfriend would find this out. The American boyfriend engineers his revenge by bringing Felipe to a boat, and in front of Susanne, the American woman, castrates Felipe. Ang Lalake sa Buhay ni Selya/The Man in Her Life (1997) is a film set in a rural town and takes its cue from the experience of Ramon, a closet homosexual and also a teacher of the place. Gossipers people the town, and soon Selya finds out that the man she married is a homosexual. Selya’s failed relationship with Bobby, her previous lover, leads her back to the arms of Ramon. She would declare to the people of the town that no matter what, Ramon matters to her because of the goodness of his heart; her man’s sexual orientation does not factor in the equation of domestic relationship. Macho Dancer (1998) is Pol’s story; it is also a story of unfulfilled male-male love between him and Noel. Pol, a teenager from the rural areas of the country is driven by an extreme need to help better his family’s lot; in the city, he ends up a kept lover of a homosexual American service agent. When the agent is done with his tour of duty in the country and recalled to his headquarters abroad, presumably the United States, he makes it a point to have Paul be kept—‘taken care of’—by another buddy, also a service agent type. But this arrangement of male-male surrogate love would not last. This pushes Paul to go full time selling his body until one day, he has to make a choice between redeeming himself or go the way of destruction. With the death of his best friend, Noel, in the hands of policemen, he knows he could not be a macho dancer forever. Orapronobis/Pray For Us (1989) is set against the euphoria of the early years of the Aquino regime. The film traces the story of a detained Catholic priest, Jimmy Cordero, who is involved in the clandestine movement, or what passes for one in the name of a protracted struggle of the masses. Upon his release during the second People’s Revolution, he joins a fact-finding mission investigating the continuing human rights abuses perpetrated by the military and its paramilitary forces. He soon finds out that in his past sexual liaison with Esper, a barrio maiden, she bears him a seven-year old son. Upon his release from prison, he gets out of the priesthood, gets married to Trixie, and settles into a comfortable middle class life. He devotes his time to cause-oriented activities and human rights advocacy work, only to be confronted by one fact: that the very reason why he joined the clandestine revolutionary movement has remained in place despite the new political dispensation. In the film, we witness the sundering of the country, with paramilitary forces and vigilantes becoming agents for counter-insurgency operations, and in whose conduct, with the blessings of the government’s armed forces, untold brutalities and militarization campaigns would visit many communities. The war, waged between the revolutionary movement and the government, is an ideology of violence held onto by men and their allies, with the Catholic Church unable to decide which side to take despite its obligation to pursue the ends of basic justice for the oppressed people, a central teaching in the more liberal and progressive interpretation of Christianity. American Adobo (2002) is a story of middle class-upper middle class college-educated Filipinos who called it quits with the country and migrated to the United States, and from there live and perform their ‘American’ and ‘Americanized’ lives. One of them, Gerry, would not be able to do so completely as he is perpetually hounded by the idea that his mother would be able to find out his sexual orientation. Gerry has always loved Mike, his classmate, and with whom he continued to have a regular ‘class reunion’, Philippine-style, during the American holidays. At some point, Gerry would reveal who he is to his other classmates who are exiles like him. He told of his love for Mike, a married man, but Mike, in turn told him that he has always loved him as a brother and that he would not be able to reciprocate the same love that Gerry has been giving him. Dekada 70/Decade 70 (2002) is portrayal of the life of an upper middle class family during the Martial Law period of the country. Julian Bartolome the husband, the quintessential ‘padre de familia’ defined by the dubious eternal verities of patriarchal culture and a machismo world—the eternal breadwinner in the mold of a hunter and gatherer in the primeval times—would keep his wife in the house. His word—like the word of the country’s dictator—is the law. He would soon be challenged by many of the haunting realities that attend to a country whose people can only live in fear and trembling in the face of the unspeakable excesses and oppressive practices of the dictatorial regime—practices that are meant to keep a façade of political normalcy and social progress in the face of human rights abuses, economic deprivation, and countless blighted lives. Emmanuel, one of his sons would join the revolutionary movement; another would join the United States Navy, the very nemesis of the revolutionary movement his brother previously joined; and another son would die in the hands of the military. In the end, Amanda the wife would confront Julian; she would tell him that she wanted out—out of his life.

Shifting Notions, Shifting Realities and Experiences

Such filmic themes and plots providing an initial reading of what is to be a man and how is it to be a male in the Philippines and in the diaspora are not common in Philippines films. What we have are men in their most human—but not necessarily most humane—conditions, with their power and powerlessness, their vulnerabilities and strengths, their tears and hopes, their erotic desires and capacity to inflict death, their stresses and hopes, their anxieties and inner peace. What we have, from Felipe to Gerry to Julian to Father Jimmy and the rest are exemplifications of masculinities that have been buried in history and by a culture that does not give respect to other notions of selves, identities, and personhood. None of the characters conformed to the idealized man of the capitalist and the colonizer. We see in the films the base in the male experience, the commingling of vice and another vice with no possibilities of a revelation of virtue in the obsessed lover in the Scorpio Nights, and another avenging lover in The Boatman. In American Adobo, (dis)placement in another land via the route of migration and exile does not guarantee that the homophobia in the land of one’s birth which is the same homophobia in one’s family will migrate and go on exile as well, as the hounding and haunting continues in New York for that son of a mother who cannot confront the real issues of his sexuality. Reared in a society with heterosexuality as a regulative ideal—with heterosexism and heteronormativity as moral frameworks for human relationships, family, and social values—the ‘American Adobo’ homosexual has to go through hell and look for ways for his soul to be purged and cleansed by coming to terms with himself, with his desires and wants, in effect, with what makes him live life to the full. The same holds for Ramon the teacher and homosexual husband, in The Man in Her Life: his basic goodness is what saves him, not his sexuality. It is not by accident that the term homosexuality came into a construction—and invention—at the close of the 19th century, the term by a Hungarian journalist Karoly Benkert/Karl Maria Kertbeny for the purpose of “promoting sexual freedom” (Ehrenstein 1998: 2). That purpose would invite a backlash in the succeeding centuries, with heterosexuality as a norm and eventually, a template for the building of societies, nation-states, and modern-day empires. The problem comes next when this term, originally a political statement attached to the desire for human freedom, became a defining principle for what constitutes heterosexuality as a norm, with homosexuality as the other, the othered Other, eventually clinicalized to refer to ‘abnormality,’ ‘excess’, and ‘immorality’, ‘unnatural’, ‘illegal’, and ‘sinful’. The difficult binary—a terrible oppositional concept and reality—in manhood and maleness in Philippines films is one anchored on having it all or having nothing, between an affirmed manhood and the abhorred pseudo-femininity bordering on the effeminate. Here, we see the bluster and bravado of being a powerful man exhibited to be idealized by Filipino men, and by extension, all men, making manhood a spectacle (Cohan 1997; Gerstner 2006; Farmer 2000), making screen masculinity and muscularity as ideals in themselves. In the films, we see how, in Macho Dancer, men are not equal (cf. Geetamjali and Chandirami 2005; Cohan 1993), and this inequality, as in the case of the power of the American boyfriend of Susanne in The Boatman, has served as the framework for a man-to-man relationship that is annihilating and subhuman, with the ‘macho dancer’ giving off his services to the American serviceman for a fee, and the boatman’s testicles offered by the American boyfriend in the altar of male dominance and supremacy. In Decade 70, a father of a family believes—even justifies—the untruths of an oppressive regime whose gospel is the salvation of the country from atheistic communism. The tragedy that visited his family would soon tell him that the propaganda of that powerful man, the president of his country who claims that he was destined to save the people, is an empty rhetoric rooted in vicious machismo and self-destructing megalomania. In Pray for Us, we have a cabal of men in their best and their worst: Bishop Romero of the Catholic Church has the temerity to ask whether Jimmy the priest stills believes in the Church’s God; the paramilitary men who are used as pawns in a larger war we call ‘low intensity conflict’ in the name of a foreign empire and a local ally; and the men who have no means to reclaim who they are, in death as in life, with summary execution, hamletting, militarization, detention, and brute force as ways to make them cower in fear. We see Jimmy Cordero cry a river, his dead seven-year old Camilo in his arms, the son killed by the military that are supposed to protect the people. We know what comes next: he would soon take up arms again and rejoin the revolutionary movement.

Screening the Filipino Male

As is the case of Western male screened, and presented in films, the theses of Cohan and Hark in Screening the Male (1993) and in Neale in Screen (1983, as both cited by Powrie, Babis, and Babington 2004) applies as well to the Filipino male as represented on screen: (a) that Filipino masculinity is not monolithic, hence, the plural is invoked here, referring to Filipino masculinity as masculinities instead; and (b) that Filipino masculinities as spectacles await consumption, engagement, derision, judgment, and rationalization (cf. Farmer 200). We see in the films the virtues of freedom, and the vice in not fighting for that very freedom that grounds who we are: male, female, and all other identities. In the Philippines of old, the dichotomies of the sexes were not the bases for meaningful human relationships; the anatomical accidents were dismissed as what mattered most was the community. What was more important, as in the case of the baglan/baglian/babaylan/catalonan (cf. Cullamar 1986), is what one offers to the community. It is that capacity to offer care and concern and collaboration that constitutes manhood and masculinity eventually. The trouble with manhood and masculinity in the films is that maleness has never been inhabited, affirmed, accepted beyond that maleness that is performed by actors of the state, by the actors of commerce and economics, by the actors of dominant culture, and by the actors of state power such as politicians and military people. Lang poses the challenge for the remaking of manhood and the re-imagining of masculinity when he says, “Although we (males) are inscribed within culture from birth, and there is a question of the roles played by genetics and biology, there is a sense in which we also make choices about how to inhabit our maleness.” (2002: xi) To ‘become’—or to ‘be’ a man, says Lang “involves looking at other men, seeing them in dramatic, narrative contexts, and identifying with them” (2002: xi). The films open up the door for a rethinking of what constitutes manhood and masculinity in the context of inequity, inequality, and social oppression. It reminds us of a gender trouble: Who is man enough and masculine enough in a situation where one man is the oppressor and the other the oppressed? When resources to economic well-being have not been fairly distributed such that one man can freely buy sexual services from another man, who is man enough in that unjust relationship? When in a social set-up fathers are made to believe in the words of the heads of social institutions such as the presidency, the military, and the churches even if such words are lies, where do we locate manhood and masculinity here? Unless issues beyond the psychological are factored in the attempt to remake man and re-imagine masculinity in the best of light, the dubious constructions (Dixon 2003) of what is to be a man, what is to be male, what is to be masculine will always be entwined with the oppression that comes with those constructions (Hames-Garcia in Anton and Schmitt 2007).

Conclusion: Redeeming the Filipino Male

Redemption and its questions in the hope of remaking manhood and re-imagining masculinity is a difficult work in a Third World country like the Philippines where oppression never wears off its welcome in the everyday life of the people. To redeem the Filipino male who is both the author and the victim of this vicious circle of oppression in its many forms demands a renewal of the vision of what it means to be a human being, one who is imbued with the capacity to care for others, the capacity to collaborate, not compete, with other people in addressing what ills their communities, and the capacity to help cure the ills of human relationship as a result of centuries of acquiescence with the inhumanity of the oppressor. We see hope in these films.

References

Brewer, C. Holy Confrontation: Religion, Gender and Sexuality in the

Philippines, 1521-1685. Manila: Institute of Women’s Studies, St. Scholastica’s

College, 2001. Butler, J. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. New York and London: Routledge, 1990.

Cohan, S. and I.R. Hark, eds. Screening the Male: Exploring Masculinities in

Hollywood Cinema. London and New York: Routledge, 1993.

Cohan, S. Masculinity and the Movies in the Fifties. Bloomington and

Indianapolis: Indiana University Press, 1997.

Cullamar, E. T. Babaylanism in Negroes, 1896-1907. Quezon City: New Day,

1986.

Dixon, W. W. Straight: Constructions of Heterosexuality in the Cinema. Albany: SUNY

Press, 2003.

Ehrenstein, D. Open Secret: Gay Hollywood 1928-1998. New York: William

Morrow and Co, 1998.

Farmer, B. Spectacular Passions: Cinema, Fantasy, Gay Male Spectatorships.

Durham and London: Duke UP, 2000.

Geetanjali, M. and R. Chandiramani, eds. Sexuality, Gender and Rights:

Exploring Theory and Practice in South and Southeast Asia. New Delhi: Sage,

2005.

Gerstner, D. A. Manly Arts: Masculinity and Nation in Early American Cinema.

Durham and London: Duke UP, 2006.

Hames-Garcia, M., “Between Repression and Liberation: Sexuality and Socialist

Theory,” in A. Anton and R. Schmitt, eds., Toward a New Socialism. Lanham:

Lexington, 2007.

Lang, R. Masculine Interests. New York: Columbia UP, 2002.

Leddick, D., “Foreword,” in H. Fahrmeyer, Between Men. New York: Universe, 1998.

Lee, J. At My Father’s Wedding: Reclaiming Our True Masculinity. New York: Bantam,

1991.

Nanda, S. Gender Diversity: Crosscultural Variations. Waveland Press, 2000.

Neale S. “Masculinity as spectacle: reflections on men and mainstream cinema,”

Screen, 24, 3-4, 2-16, 1983.

Powrie, P. , A. Davies, and B. Babington, eds. The Trouble with Men: in European

and Hollywood Cinema. London and New York: Wallflower Press, 2004. Tobias, M. One Hundred Acclaimed Tagalog Movies. Vancouver: Peanut Butter

Publishing, 1998.